Op speciaal verzoek van Andre, zetten we deze week de paardenbloem in het zonnetje. De paardenbloem is eigenlijk al van zichzelf een zonnetje en gedurende deze weken in het jaar kleuren hele velden geel. Op Nieuw Annaland hebben we ontelbare van deze goudgele zonnetjes in het gras en eigenlijk overal wel, ook waar we hem liever niet willen zien, zoals in het grind en tussen de kinderkopjes. De paardenbloem laat zich niet makkelijk uit het veld slaan, maar dat willen we natuurlijk ook helemaal niet. De wereld zou een stuk minder fraai zijn zonder de paardenbloem.

Er zijn vele positieve dingen te schrijven over de paardenbloem, in wetenschappelijke kringen bekend als Taraxacum officinale. De officinale duidt op zijn lange gebruiksgeschiedenis in traditionele plantengeneeskunde. Het Latijnse woord officina betekent werkplaats, fabriek of winkel. Kloosters hadden die en daar werd door de moniken veelvuldig gebruik gemaakt van vele wilde kruiden en andere planten. Veel van die planten hebben in hun Latijnse naam de officinale of officinalis, zoals citroenmelisse (Melissa officinalis), salie (Salvia officinalis), valeriaan (Valeriana officinalis), smeerwortel (Symphitum officinale) en nog vele andere. Al deze genoemde planten kunnen ook gevonden worden op het landgoed, maar de paardenbloem is het meest talrijk. Als de plant niet zo makkelijk zou buigen onder je voeten, dan zou je erover kunnen struikelen, zo talrijk is die.

Na de massale bloei, volgen de pluizige bolletjes bestaande uit talrijke zaadjes met elk hun eigen parachuutje waarmee ze met behulp van een zuchtje wind kilometers kunnen overbruggen. Elke paardenbloem bestaat eigenlijk uit talrijke bloemetjes. Het is een zogeheten composiet, en dan uiteraard een van de gele. Er zijn vele van die gele composieten in de plantenwereld en een leek zou nog meer paardenbloemen zien dan er zijn op de wereld, maar niet elke ‘paardenbloem’ is een echte. Zo heb je bijvoorbeeld biggenkruid, leeuwentand, melkdistel, jacobskruiskruid en klein hoefblad. Zelfs een zonnebloem is een van de gele composieten, maar niemand verwart die met een paardenbloem. De paardenbloem werd trouwens wel eens leeuwentand genoemd; en het Engelse woord dandelion, of het Franse dent-de-lion, verwijst ook naar een soort gelijkenis met leeuwentanden. In de botanische wereld van de Nederlandse flora, hebben we het echter over andere plantensoorten dan paardenbloem als we het over leeuwentand hebben, zoals vertakte of ruige leeuwentand.

Wat maakt de paardenbloem zo uniek (en voor sommigen zelfs berucht) ten opzichte van al die andere planten met hun eigen gele bloemen? Zoveel redenen, teveel om allemaal op te noemen, want anders wordt dit blog veel te lang. Een belangrijke reden is het nut van de paardenbloem voor onze bestuivers. Als er geen paardenbloemen meer zijn, is dat mogelijk het einde van de resterende bijen en vlinders. Met hun massale aanwezigheid en dan ook bijna overal, valt er wekenlang veel nectar en stuifmeel te halen voor onze insecten. De bijen, vlinders en hommels gaan van bloem naar bloem hele velden over. Ook voor ons is de paardenbloem eetbaar. Vooral het jonge blad en zelfs de bloemen zijn dat; de stelen zijn erg bitter en kun je wegens hun hoge latexgehalte maar beter laten staan. Grappig weetje: paardenbloemen zijn een alternatief voor plantages van rubberbomen, wegens hun latexgehalte. Het levert echter per hectare veel minder op dan rubberbomen, en de komst van synthetisch rubber maakt het al helemaal niet rendabel. Van de lange penwortel kun je trouwens ook van alles bereiden. Die lange wortel oogst je het beste in de herfst, vooral na de eerste vorst, als de paardenbloem alle energie heeft opgeslagen in die wortel. Er kan zelfs koffie van gemaakt worden. Van de bloemhoofdjes kun je gelei maken of honing.

(Ook Keet slaapt het liefst op een zacht bedje van paardenbloemen.)

Maar ja, koffie van paardenbloemwortels en salades van paardenbloemblaadjes, dit zijn toch best wel verloren culinaire hoogstandjes. Tegenwoordig halen we koffie van andere continenten en eten we rucola uit de verwarmde kas. Onderschat de paardenbloem echter niet. Misschien maakt hij ooit een echte comeback, hoewel de paardenbloem nooit is weggeweest. Wel van ons bord, maar niet uit ons landschap en eigen tuin en de stoep en soms zelfs de dakgoot of een gaatje in de muur. De paardenbloem komt altijd terug. Hoe meer je je best doet om hem weg te krijgen, hoe meer hij wel lijkt op te komen.

De paardenbloem wil ons namelijk wat vertellen, voor wie wilt luisteren en zien. Als je goed kijkt om je heen, dan zie je dat de paardenbloem vooral daar te vinden is waar de bodem is verdicht, zoals door landbouwmachines en ook grasmaaiers. Wat de paardenbloem doet, is met zijn sterke penwortel dwars door de grond boren op zoek naar nutriënten, zoals calcium. Van paardenbloemen krijg je sterke botten. De paardenbloem maakt het door zijn harde werk mogelijk om andere planten beter te laten groeien. De bodem krijgt meer zuurstof door al die lange wortels die heel diep kunnen gaan. Ook het water kan beter in de bodem doordringen. Andere planten zeggen, dank je wel, paardenbloem, en na jaren van niet meer maaien gaat de paardenbloem op zoek naar andere plekken om te groeien; die parachuutjes gaan overal heen. Op Nieuw Annaland groeit de paardenbloem trouwens massaal op de wandelpaden. Daar wordt het meeste gemaaid en gewandeld. De bloemen staan er op kortere stelen. De paardenbloem weet hoe het is om een kopje kleiner te worden gemaakt door de maaimessen, maar de paardenbloem hoef je niet iets niet twee keer te zeggen en voortaan houdt hij gewoon zijn bloemen op korte stelen overeind.

Ook in het voedselbos is dit te zien: op de wandelpaden groeien de paardenbloemen, maar elders is het domein van bijvoorbeeld de brandnetels. In het grind en in de voegen zijn zowat de enige plekken waar we tijd investeren om de paardenbloem iets af te remmen. Dat doen we met een schoffel of een schepje en sinds kort met heel heet water uit de waterkoker. De waterkoker zetten we uit als onze gasten geen thee meer hoeven en in plaats van het hete water weg te gooien, proberen we er o.a. paardenbloemen tussen de kinderkopjes mee weg te krijgen. Zelfs dit verdraagt de paardenbloem verrassend goed. Door de lange wortel, komt die tot nu toe telkens terug. Maar het is beter dan andere middeltjes. Hierbij merken we op dat we al vele jaren gifvrij werken. Dit is wat meer werk en kost meer aandacht, maar het leidt tot veel mooiere resultaten en het is beter voor het milieu en de gezondheid van ons en al het andere leven.

Er is in deze aprilmaand natuurlijk nog veel meer te zien en beleven dan paardenbloemen. In de vorige blog werd de appel- en perenbloesem aangekondigd en ook die van kersenbomen. Als de lente doorzet (en dat lijkt toch wel zo te zijn), dan gaat het snel en dan kunnen we heel spoedig genieten van onze eigen bloesemroute op Nieuw Annaland. Recent waren de bloesemroutes in de Betuwe in het nieuws, met routes van zelfs meer dan 40 km, maar voor wie het dichter bij huis zoekt en van een kortere wandeling houdt, raden we een wandeling aan door het voedselbos of onze boomgaard, waar volop fruitbomen in bloei staan en nog gaan bloeien. Er staan in het voedselbos wel meer dan 100 appelbomen en tevens andere fruitbomen. Met foto’s volgt alvast een voorproefje op wat je kan zien.

Ook zijn er al de eerste asperges geoogst uit onze woestuin. Ook daar zul je allerlei officinale-planten zien, waaronder uiteraard de paardenbloem. Ze hebben de neiging om op de paden te groeien, maar meestal is dat geen probleem. Zoals gezegd is de wereld een stuk mooier met paardenbloemen dan zonder. De paardenbloem geniet zelfs sinds 2020 op de laatste zondag van deze maand van een heuse Nationale Dag van de Paardenbloem. Middels dit blog vieren we al twee weken eerder deze plant. Het is nu de tweede zondag van april. Waarom wachten tot eind april om de paardenbloem in het zonnetje te zetten als dat nu ook al kan? De paardenbloem verdient het.

12 april 2026 – Jeroen Nouwens