De ongebruikelijke warmte van begin maart heeft plaatsgemaakt voor wat normaler lenteweer, en de komende week zakt het kwik nog wat verder, maar de zonneschijn en dubbele cijfers hebben al voor de eerste bloesem, vrolijke narcissen en frisse blaadjes groen gezorgd op Nieuw Annaland. We hebben het in ons blog nog niet vaak gehad over ons voedselbos, maar nergens anders op het landgoed is de aantocht van de lente duidelijker te ervaren dan daar, op een kleine 5 á 10 minuten wandelen vanaf het erf. Van maandenlang kale takken en overal de kleuren bruin en grijs (of soms wit) gaan we nu in enkele weken tijd heel snel naar pril groen en de eerste bloemen aan fruitbomen of ontluikend op de bosbodem. Op elke vierkante meter is wel wat te zien. De daslook staat al op enkele plekken in bloei, de kerspruimen zijn omgetoverd in wolken witte bloesem en met een zuchtje wind lijkt het zelfs weer te sneeuwen in het bos met die bloesem ronddwarrelend om je oren, en de kornoeljekers en hazelaars zijn zelfs al uitgebloeid, zo snel gaat het in het bos.

Het voedselbos is een jong bos dat omstreeks 2010 is aangeplant met voor onze streken bekende en nuttige bomen en struiken. Hierbij valt te denken aan meidoorn, berk, beuk, boswilg, els, liguster, struikhazelaar en nog enkele andere soorten. Nadien heeft het zich min of meer ongestoord kunnen ontwikkelen tot een echte wildernis waar niemand op twee benen kwam, want de brandnetels staan er in de zomer tot twee meter hoog. De bodem is voormalige landbouwgrond en rijk aan fosfaat en stikstof, een bekend fenomeen in ons land en al helemaal op het Brabantse zand. De groeikracht van de planten is er echter rijk door. De diversiteit aan planten was nog niet zo heel divers, want niet elke plantensoort houdt van zoveel voeding; maar wat het bos niet had aan diversiteit, werd gecompenseerd met groeikracht en durf. Na een dikke tien jaar stond er al een heus bos en vooral de berken torenen boven alles uit als de echte pioniersbomen die ze zijn. Sinds begin 2022 wordt het bos aangevuld met voor ons eetbare planten en ook een heleboel extra soorten die voor allerlei dieren waardevol zijn, i.e het bos wordt een heus voedselbos. Die term hoor je tegenwoordig wel vaker, maar wat is eigenlijk een voedselbos?

Nou, een voedselbos is een landbouwsysteem, maar dan wel landbouw die samenwerkt met de natuur. De vraag is waar de natuur begint en de landbouw eindigt of andersom. Het is eigenlijk beide en een win-win. Tevens is dit systeem vooral op langere termijn productief, zonder dat we als boer veel hoeven te doen. Er wordt namelijk in de basis gebruik gemaakt van overblijvende, houtige planten, vooral struiken en bomen en deze hebben tijd nodig om te groeien en zijn langlevend. Tijd is een schaars goed en al helemaal tegenwoordig met deze snelle economie, maar tijd is een van de kritieke factoren waardoor vele boeren niet makkelijk kunnen omschakelen. Door gebruik te maken van natuurlijke principes bouwt het systeem van een voedselbos zichzelf op, jaar na jaar. De opeenstapeling van heel veel verschillende plantensoorten, in lagen maar ook in tijd, zorgt voor de vastlegging van kool- en stikstof, maar ook voor de opbouw van organisch materiaal in de bodem, waardoor water langer en in grotere hoeveelheden vastgehouden kan worden, ideaal in tijden van langdurige droogte. De bodem wordt rijker, ook aan leven, zoals de wereld van schimmels, vaak alleen zichtbaar op vochtige herfstdagen, als paddenstoelen ineens opduiken. Dat zijn de vruchtlichamen van schimmels, soms ook eetbaar (en sommige maar één keer). De schimmels vormen een enorm netwerk in de bodem en leveren mineralen en andere stoffen aan de planten, die middels fotosynthese suiker maken en deze afgeven aan het bodemleven in ruil voor voedingsstoffen die de planten anders zelf niet zouden kunnen opnemen. Er zijn geen menselijke inputs nodig, behalve dan dat de juiste plantkeuzes gemaakt dienen te worden en deze planten op de juiste plek op het juiste moment geplant moeten worden. Daarnaast is visie nodig en, nogmaals, het nodige geduld. Oh, en wat geluk.

Het klinkt als magie, en misschien is een voedselbos dat ook wel. Er wordt vaak wat lacherig over gedaan of afgedaan als onkruid. Zulke verhalen komen wel eens in de media en dan hebben de voedselbosboeren weer wat uit te leggen, wat we echter graag doen. De kritiek is er vooral als een voedselbos wordt aangelegd op een voormalige akker of grasland. De eerste jaren zullen ‘onkruiden’ zoals distels en andere ruigtekruiden uiteraard domineren, zoals op Nieuw Annaland de brandnetels. Er wordt natuurlijk niet naar de gifspuit gegrepen; het is vooral veel afleren. De natuur moet haar werk doen; alle planten hebben hun eigen rol in het systeem en dat in een bepaalde fase of onder bepaalde omstandigheden. Stel dat de bodem erg verdicht is geraakt door zware machines, dan zullen distels, paardenbloemen, smeerwortels en ridderzuringen met hun penwortels de bodem doorbreken. Dat is maar een enkel voorbeeld. Sommige planten verbeteren de bodem op andere manieren of zorgen dat allerlei insecten en ander leven een plek kan krijgen. Distels trekken bijvoorbeeld enorm veel insecten aan. Brandnetels staan bekend als een echt superfood, ook onder het dierenleven. Kijk maar eens goed naar een brandnetelblad en tel de gaatjes en afgeknabbelde randen. Deze insecten en ander klein leven zijn op hun beurt weer het voedsel voor bijvoorbeeld vogels. Enzovoort. De natuur streeft naar balans en als er een plaag is, dan is de oplossing nabij. Als er echter een oogst verloren dreigt te gaan van een monocultuur zoals maïs of aardappels, dan is het echter geen optie voor de meeste boeren om met de armen over elkaar af te wachten. Dat kan je bedrijf verloren doen gaan. In een voedselbos is het echter wel zaak om te vertrouwen op de natuur. Is er een muizenplaag, dan wacht je op de vos of de reigers of een familie torenvalken. Misschien dat de torenvalken een nestkast willen, want dat maakt het wel makkelijker om te wonen in of bij een voedselbos. Het is streven naar meer diversiteit en balans. Stel dat je gif zou gebruiken tegen rupsen, dan worden de vogels die de rupsen eten ziek of gaan dood. Dan moet je dus altijd blijven ingrijpen. Maar wat als je zorgt dat vogels zich thuisvoelen in je bos, zoals door nestkastjes? Dan zullen er nog steeds rupsen zijn (en gelukkig ook vlinders), maar niet als plaag. Zo werkt dat in een voedselbos.

Als er na some vele jaren eindeloos geplukt kan worden, dan stilt de kritiek. Voordat we op grote schaal aan landbouw zijn gaan doen, was het namelijk gebruikelijk om te boeren als voedselbosboer. Mensen wisten precies waar welke boom stond en wanneer er wat te halen was. Het oorspronkelijke dieet van mensen was divers en gezonder; de medicijnen kwamen direct uit het bos. Wat nodig is, dat is kennis en geduld, maar ook respect voor de natuur. Dat is anders dan wat momenteel gaande is in de landbouw. Deze is ook bijna volledig afhankelijk van eenjarigen. Men begint met een kaal stuk land en met hard werken op enorme machines die op olie draaien (olie die niet bepaald goedkoper wordt) en na input van kunstmest en pesticiden en vele liters water beregening is er een bepaalde oogst van één gewas, op één moment. Daarna is de bodem weer kaal en leeg. De bodem is vaak min of meer dood. Bacterieën overheersen er, vooral na injectie van drijfmest. Planten gaan hier geen langdurige relaties aan met schimmels. Alles gebeurt snel en met het zicht op een jaar verder. Als targets niet worden gehaald of als de prijs op de wereldmarkt niet zo goed zit, dan zijn er onmiddelijk problemen en klopt de bank op je deur. Al dit soort perikelen staan ver af van een voedselbos. Als er niets te halen valt, dan is dat omdat men niet kijkt of niet lang genoeg geduld heeft. Het bos is namelijk altijd aan het groeien. Als de fruitbomen hier in bloei staan, dan hoeven we geen bijen van ver aan te voeren of met de hand en kwastjes fruitbomen te bestuiven, want we hebben nog (wilde) bijen.

Nu zal dit allemaal niet onmiddelijk duidelijk zijn als je voor het eerst wandelt in het voedselbos, maar wie kijkt en observeert, die leert. Er is altijd wat te zien in het bos. Het is waar dat er geen tonnen aan appels worden geoogst van appelbomen die allemaal in het gelid staan tot maximaal twee meter hoog en ook komt er geen vracht aan aardappels uit. Wat er wel gebeurt, dat is dat er de afgelopen jaren al heel wat te zien is geweest en af en toe wat te snacken. Maar nu, na een kleine handvol jaren voedselbos, zal het duidelijker worden dat er ook geoogst kan worden. Elk jaar neemt die oogst toe. Over appels gesproken, er staan al ruim over de 100 appelbomen in het bos, op een hectare grond, van allerlei ongebruikele rassen, en sommige bijna vergeten, of voor cider. Dat zijn alleen nog maar de appelbomen. Wat te denken van pruimen, peren, kweeperen, Japanse peren/nashiperen, mispels, walnoten, pecannoten, hartnoten, kastanjes, kiwibes, moerbeien en ga zo nog maar door. Soms gaat het om enkele exemplaren of nog maar kleine bomen, maar het bos is dan ook maar zo groot. Onder de bomen staan struiken: rode bes, zwarte bes, kruisbes, honingbes, etcetera. Qua ander zachtfruit, hebben we ook frambozen, bramen, Japanse wijnbessen, druiven en meer. Dit blog zou te lang worden als elke plant genoemd zou worden. We werken echter achter de schermen aan een project dat het mogelijk gaat maken voor wandelaars om planten middels QR-codes te kunnen traceren in het bos.

Momenteel zijn er rondleidingen te boeken, tijdens welke we graag uitleg geven over ons voedselbos en wat die betekent voor het bedrijf; en hoe we zijn gekomen op dit idee. We gaan zeker niet beweren dat het starten en beheren van een voedselbos eenvoudig is of zonder stress. Eigenlijk loopt toch alles wat anders dan we hadden gehoopt, maar dat is de wereld van de voedselbossen. We hebben gewoon te maken met een heleboel wilde dieren, zoals hazen, reeën en bevers, en dus zijn er meer redenen voordat de oogst manden en monden gaat vullen. In de eerste jaren werd elk blaadje dat geen brandnetel was onderzocht door de dieren die er wonen en vaak ook opgegeten, maar zoals gezegd is de groeikracht van het voedselbos enorm, dus de groei is harder dan het geknabbel en geknaag van de wilde dieren. Bezoekers mogen uiteraard ook zelfstandig door het bos wandelen of over onze andere wandelpaden. Als je stil wandelt en niet in een grote groep, dan heb je veel meer kans op een ree of een haas of iets anders moois. Denk er wel aan niet zomaar iets in je mond te stoppen, want niet alles in een voedselbos is eetbaar.

Jeroen Nouwens – 22 maart 2026